Polski antyfan: Patrząc na fanizm, nie zapomnijmy o antyfanizmie more

Kultuia Popuiarna 3 (21J/2008 Patrzgc na fanizm, nie zapomnijmy o antyfanizmie Piotr Siuda POLSKI ANTYFAN Wksiazce Rozumiet telewiz/? Wiestaw Godzic opisu)e rodzacy si? w Polsce fenomen tani- zmu. przez ktdry rozumie powslanie specylicznej. bo niezwykle zaangazowanej w odbibr, orupy odbiorcow lekst6w medialnych (Godzic, 2001: 183-185). Fani to konsumenci wzorcowi, niezwykie bowiem kompetentni, aktywni oraz prospoteczni. Ich kompetencja przejawia si? w tym, ze posiadaja. ogromna. wiedz? na temat produktu, ktdrym sa. zafascynowani, wynikajaca. z lak zwa- nego wielokrolnego odczytania. Fan to ktos. kto obcuje z wielbkmym tekslem nie raz. nie dwa czy trzy. ale kilkadziesia.1 czy nawet wiecej razy. cz?sto czerpqc przyjemnoSc z czegos. co na zwy- ktym odbiorcy nie robi wi?kszego wrazenia (na przyklad uwielbienie dla jakichs detali czy konkrel- nych postaci). Fan dazy do intensyfikacji swojej przyjemnosci poprzez wldrna, produkcj? - jest nie tylko konsumentem, ale i tworca. tekst6w opartyctf na oryginale Wymian? amatorsko stworzo- nych produkcji znaczaco ulatwia internet, ktdry przyczynia si? do popularyzacji spolecznosci fa- now (landomftw) Fani nigdy nie funkcjonuja. bowiem w izolacji. lecz daza. do tego. by tworzyc re- aine wspoinoty oparte na mniej lub bardziej trwatych wieziach. Piszac o tanach w kontekscie przyszlosci polskiej telewizji, Godzic wyraza optymistycznq opinio, ze ..etap dojrzatego lanizmu dopiero przed nami" (Godzic, 2001: 185). Zgadzajac si? z tymi stowami, warto je jednak spara- Irazowac, dodajac, ze przed nami etap nie tylko dojrzatego tanizmu. ale i antyfanizmu. Oefiniujajc to ostatnie zjawisko Jonathan Gray pisze. ze antyfani nie sa, opozycja. lanbw per se. lecz sa. tymi. ktorzy roznia, si? od nich stosunkiem do tekstu czy gatunku. Zwykle po prostu go nie lubia, i to z bardzo rdznych powoddw. Uwazaja. go albo za bezmySlny. albo glupi czy tez wajpliwy ze wzgt?dow moralnych lub estetycznych (czesto z wielu powod6w razem). Antyfani sytuuja. si? zatem po drugie] stronie odbioru niz tani - sa. przez dany tekst obrazani, atakowani. zniech?ceni. jego obecnoSc ich niepokoi (Gray, 2003: 70). Postaram si? wykazac. ze zjawisko antyfanizmu. mimo iz dopiero w naszym kraju raczkuje. jest obecne i dlatego powinnismy zwrocic na nie uwag?. Nie mozna go jednak traktowac jako odrebne od tanizmu Mimo ze antylanow mozna postrzegac jako specyticzna., odrgbna. kategori? odbiorcdw tekstdw medialnych (ze wzgledu na inne doSwiadczenie odbioru i podejScie do tekstu), nie wolno ich w zadnym wypadku oddzielaC od tanow. Lepsze zrozumienie antytandw przynieSc moze nie tylko scharakteryzowanie odmien- nego typu odbiorcdw, ale i lepsze zrozumienie spolecznosci tanowskich. Zfota era fanizmu w Polsce, czyli nie zapomnijmy o antyfanach Slowa Wieslawa Godzica o dojrzatym etapie polskiego tanizmu z cala. pewnoscia. sa. stowami pro- roczymi. Zaznaczyc trzeba jednak, ze od momentu ich stormulowania rozwbj polskich tandomow nie byt zbyt gwattowny. Istnieja.ce spotecznoSci tanowskie nie sa. liczne, jesli pordwnafi je z zachod- nimi. Oczywiscie polscy tani. podobnie jak ci z Zachodu. organizuja. sie w internecie, aktywnie wy- korzystuja. to medium w swojej aktywnosci, zwotuja. konwenty. czyli zloty, na ktdrych si? spotyka- 34 Kultura Popuiarna 3 (21)/ 2008 iq sa. takze tworcami wtasnych. opartych na oryginale, tekstow. Wszystko to jednak jest jeszcze w polskim krajobrazie medialnym z|awiskiem niszowym i egzotycznym, tego rodzaju odbior wciaz jest rzadko spotykany. a potocznie fanow traktuje si? cz?sto jako dziwakbw. dewiantbw oderwa- nych od rzeczywistosci, kompensuja.cych swoje zyciowe niepowodzenia w fikcyjnym Swiecie po- pkulturowych produktow. Syluacja jednak zmienia si? bardzo szybko i jesleSmy blisko osia.gni?cia w Polsce etapu doj- tzatego fanizmu. Dzieje si? tak z dwoch powodbw - po pierwsze, fanow stale przybywa, po drugie natomiast, co o wiele wazniejsze, zmienia sie dzisiaj cos, co nazwac mozna kultura. odbioru me- diOw Dobra. itustracja. owej zmiany moga, byC artykuty publikowane w najrbzniejszych pismach opiniotworczych. Przykladowo .Newsweek" z 23 kwietnia 2006 roku zamieszcza artykul Zywy In- terne!, w ktbrym opisywany jest rozwdj lirm internetowych nowej generacji (web 2.0). takich jak chociazby MySpace. Flickr, YouTube czy Facebook (Levy i Stone, 2006: 61-63). W innym tek- Scie. tym razem w .Polityce", Bogdan Mis pisze o Wikipedii czy serwisie del.ico.us (Mis, 2006: 86-87) W obydwu artykutach opisany jest nowy wymiar elektronicznej sieci. w ktOrej gtOwny cie- zar dostarczania treSci serwisow WWW spoczywa na odbiorcach. Stanowia. oni nie tyie bierna. mase przyjmujaca. to, co znajduje sie. w intemecie. ale wspottworza. spotecznosc tworza.ca. i mo- dyfikulaca. zawartosci tego medium. Kultura odbioru mediow zmienia sie. zatem glownie wraz z tym, co przynosi internet, ale to co zachodzi w elektronicznej sieci bardzo czesto si? uogOlnia. aby ukazaC zmiany w procesie konsumpcji popkultury. Coraz czesciej mowi si? o kulturze remiksu. kutturze partycypacji. o zaistnieniu nowej lah konsumentbw medidw - aktywnych i produktyw- nych prosumentach. W zwiazku z opisana. powyzej zmiana. tani staja. si? coraz bardziej zauwazana. i doceniana. kategoria. odbiorc6w, co na pewno przyspieszy dojrzewanie tanizmu. Entuzjastyczni wiclbiciclc lo przccicz pioniorzy oktywnego wykorzystywania pioduktOw popkul- turowych, przecierajacy szlaki aktywnego odbioru na dtugo przed epoka. galaktyki internetu. Jako tacy uzyskac moga. szczegOlne miejsce w wyodrebnianiu roznego rodzaju publicznosci, takze w Polsce - pierwsze tego symptomy juz zreszta. widac Coraz wieksza jest w naszym kraju inspiracja mySla. Henry'ego Jenkinsa. wybitnego badacza kuftury fanowskiej. o czym Swiadczyfi moze wydanie u nas najnowszei tego ksia^ki Kultura konwergencji. Amerykanski badacz medi6w dowodzi w niej, ze tani staja. sie dzisiaj coraz wazniejszym typem odbiorcbw W epoce konwergencji mediOw coraz powszechniejsze staja. si? ..zachowania migracyjne publicznosci medialnej, przemieszczaiacei sie praktycznie dowolnie w poszukiwaniu pozadanej przez siebie rozrywki" (Jenkins. 2007:256). Takie zachowania, w miar? umacniania sie konwergencji jako nowego paradygmatu medialnego, wymu- sza. na producentach koniecznoSc zwrOcenia sie przede wszystkim w stron? najbardziej zagorzatych i naiwlerniejszych konsumentOw. To oni wtaSnie staC sie moga. spolecznoscia. promuja.ca. dana. mar- k? medialna. w spos6b, w jaki nie uczyniliby tego zadni specjalisci od marketings W epoce konwer- gencji dojdzie, zdaniem Jenkinsa, do prawdziwego rozkwitu kultury fanowskiej. Co niezwykle istotne, zmiana kultury odbioru medtbw pozwoli podejSC do tej specyticznej ka- tegorii odbiorcOw. jaka. sa. tani, bez obciaien, z ktbrymi zmagali si? pierwsi amerykahscy bada- cze fandombw (jak. wspomniany wyzei, Jenkins czy Bacon-Smith). Pisatem juz o powszechno- sci obrazu tana - nieprzystosowanego do zycia dziwaka. Tradycyjnie w tym duchu ukazywani byli tani rbwniez w Srodowiskach akademickich. Traktowano ich jako przyktad patologii odbioru. prowadza.cy do spotecznej dysfunkcjonalnosci. Nawiedzony. emocjonalnie niezrdwnowazony, if- racjonalny. oderwany od rzeczywistosci tan, nieiednokrotnie posuwaja.cy si? do potwornych czy- now (zabO)Stwo idola. masowa histena) stanowil przeciwienstwo zrbwnowazonego. normalne- go odbiorcy (Storey. 2003: 116-117). Jenkins i inni, aby zyskac aprobai? dla odmiennego podejscia. przebic musieli si? przez swoisty mur. ktdry stanowil istniejacy nurt badan nad kultu- ■ Siuda/Polski aniyfan 35 ra. tanow. Ich zadanie byto trudne, lym bardziej ze cz?sto zajmowali si? wielbicielami zjawisk, ktore spoteczehstwo uwazato za szczegc-lnie dziwaczne i mato wartosciowe (lileratura romans6w, te- tenowele, fantastyka). W Polsce podejsc mozemy do lanow wolni od obciazen i zarzutdw o pa- tologi? odbioru czy banalnosc tematu. KorzystaC mozemy i opierac si? na pracach amerykaii- skich pionierbw, a co rownie istotne. aktywna. zaangazowana. prosumencka postawa w epoce internetu przestaje bye uwazana za dysfunkcjonalna. i nienormalna.. W naszym kraju uzyskujemy jeszcze jedna. istotna. przewag? w patrzeniu na fandomy w fazie ich rozkwitu UniknaC mozemy bl?du, na ktbry na Zachodzie coraz czesciej zwraca si? uwag?. Chodzi o nadmierne zachfysni?cie si? badana. zbiorowoscia. i poprzez to pominiecie niezwykle waznej i bardzo silnie z nig zwiazanej kategoni odbiorcow, jaka. stanowia. antyfani Bodaj najdobit- niej ubolewa nad tym, w jak niewielkim stopniu zbadane jest zjawisko antyfandomu wspomniany juz Jonathan Gray w artykule New Audiences. New Texlualities: Anti-Fans and Non-fans (Gray, 2003). Zgadzajac si? z Gray'em dodac trzeba. ze antytan6w warto opisywac nie tytko ze wzgl?- du na specyftk? ich odbioru (tak przede wszystkim charakteryzuje ich ten badacz). Co rowrne istotne, nie mozna pominaC zjawiska antyfani2mu szczegolnie ze wzgledu na jego podobienstwo i zwiazki wlasnie z (anizmem. Fandw i antyfanow bardzo cz?sto faczy wspblny przedmiot uwiel- bienia/nienawisci i, co paradoksalne, wspolna (w pewnym sensie) konsumpcja tego przedmiotu i zainteresowanie nim. Co wi?cej. antytandom bardzo cz?sto wywodzi si? z tandomu, co widaC miedzy innymi w podobiehstwie praktyk podejmowanych przez przedstawicieti obydwu. Antyfan i fan - kategorie na styku Wedlug Jonathana Graya w badaniach publicznosci medibw konstruuie si? konbnuum ogladaja.- cych. rozpi?te od przeci?tnego. normalnego odbiorcy do skrainego enluzjasty, czyti fana. Zapomi- na si? o tym, ze publicznosc wchodzic moze z tekstem w jeszcze inne interakcje. Zapomina si? o wyrazajacej do niego niecheC, niezwykle istotnej kategoni, jaka. stanowia. antyfani (Gray, 2005: 842). Wedtug amerykahskiego badacza spowodowane jest to gtdwnie wzgl?dami metodologicz- nymi - tani sa. od antyfandw wygodniejsza. badawczo kategoria. Sa. latwiejsi do znalezienia z tego wzgkjdu, ze stanowia. widoczne, cz?sto o wiele bardziej od antylanow, zorganizowane spoleczno- sci. Sa. ponadto bardzo dobrymi intormatorami - ch?tnymi do udzielania szczeg6towych danych. Wynika to gtownie z ich entuzjastycznego podejscia do tekstu i checi rozpropagowania wiedzy na jego temat. jak r6wniez z motywacji do obalenia stereotypowego obrazu tana, jako oderwanego od rzeczywistosci dewianta. 8ogactwo informacji. jakie dostarczaja. fani, powoduje, ze ciesza. si? oni wsrod badaczy bardzo dobra. opinia. (Gray, 2003: 76-77). Mimo to nie mozna pomijaC antyfanbw. Co warte podkreslenia. jako osoby. ktore me lubia. ja- kichs produktbw medialnych. nie sa. oni przeciwnikami fanow per se. Antyfani nie wyrazaja. swo- jego sprzeciwu wobec pewnych tekst6w bez zadnego wyraznego powodu. Przeciwnie - bardzo czesto sa. swiadomi, dlaczego czegos nie lubia. i bardzo dobrze znaja. obiekt swojej niech?ci - mu- %2%2niecierpie6 dany przedmiot za cos Dopiero zapoznawszy si? z nim. stwierdzic moga.. co im si? nie podoba. Czy nie znosza. go na przyklad ze wzgledu na banalnosc i trywialnosC. czy spe- cyflczny gatunek. Ksiazki mozna nie znosic za styl pisania autora. tilmow czy seriali ze wzgl§du na osob? rezysera czy obsad? (Gray, 2003: 71). ZaznaczyC trzeba, ze owo zapoznanie z tek- siem/obiektem wcale nie musi byC specjalnie dogl?bne. Bardzo cz?sto zasadza si? ono na tak zwanym paratekscie. czyli fragmentach oryginainego tekstu, klbry otacza i jakos okresia go w me- diahym otoczeniu. W przypadku ksiazki paratekstem jest oktadka. przedmowa recenzje. posfo- 36 Kultura Populatna 3 (21)/ 2008 wie W przypadku lilmu sa. to reklamy, trailery, spoly telewizyjne, teledyski. strony WWW, artyku- ty i recenzje w prasie (Gray, 2003: 72) Danego gwiazdora mozna nie znosic nie tyle za jego dzia- lalnoSC, ile za plotki zastyszane na Jego temat od znajomych. Jednym slowem paratekst lo co$. co (unkcjonu)e niejako poza oryginalnym tekstem, ale jednoczeSnie pozwala sobie od razu na je- go temat wyrobic zdanie. Bardzo czesto za jego pomoca, czynia. tak wtaSnie antytani. Z tanami taczy ich jednak nie tylko zapoznanie sie z danym tekstem - dta obydwu wspoine jest takze silne emocjonalne zaangazowanie. 0 ile fani uwielbiaja jakiS obiekt do przesady, to antytani wyrazaja. wobec niego silne emocje negatywne Zniechecenie do danego produktu pop- kuiturowego moze bye rOwnie mocne i potezne jak podziw dla niego. Potwierdza to w swoich tekstach Gray, pokazujac przyktad antyfandomu Salmana Rushdiego. z ktorych wielu cztonkOw naichetniej widziatoby autora martwego (Gray, 2003: 73), czy angielskiego antytandomu lilmu Oavida Cronenberga pod tytutem Crash (Gray. 2005: 843). ROwnie silnie zaangazowani emo- cjonalnie sa. antytani w Polsce. co pokaze. w kolejnej czeSci artykutu, gdzie pisac bed? o anty- lanach pitkarskich czy tych zwiazanych z Kosciolem katolickim. Silne emocjonalne zaangazowanie antyfanow przektada sie na kolejne elementy, upodabniaja.ee ich do odbkxcow entuzjastycznycti. Antytani sg czesto rOwnie produktywni i aktywni jak (art. a takze, podobnie jak oni, tworza. wlasne spotecznosci Wspomniany przeze mnie film Davida Cronenberga Crash wywotat w Anglii wiele kampami zmierzajacych do zdjecia go z ekranow kin. Aktywno&c. pro- duktywnoSc i prospolecznosc antyfanow najtepiej widoczna jest jednak w internecie (podobnie zreszta. jak fanOw). Doskonatym przyWadem jest angtojezyczny serwis Television Without Pity (www.televisionwrthoutpity.com). Opisujac go w artykule Antifandom and the Moral Text: Television Without Pity and Textual Dislike, Gray pokazuje, ze antytani zawtazuja. na nim wirtualne spoteczno- fici, skupione wokOt forow poSwigconych krytykowanym przedmiotom. Dyskusje bardzo zhlizaja. do siebie czlonk6w, bardzo czesto chwala. si? oni tiwniez swoja. antyfanowska. twbrczoscla., polegajaca. glbwnie na parodiowaniu (zdjecia. filmy, animacje flash, przerabianie oryginalnego tekstu) nielubia- nych produktdw (Gray. 2005: 847-855). Angielskojezycznych serwisdw skupiajacych antyfanow jest w internecie bardzo duzo Nie jest moim celem ich wymienianie. gdyz. aby je odszukaC. wystar- czy internetowa przegladarka. dobfy serwis przeszukujacy sieC oraz SwiadomoSc tego. co chcemy znalezc Jesli chodzi o polskie antyfandomy, to w porownaniu z tandomami dose ciezko znalezc je w elektronicznej sieci. Tak jak wspomnialem, zjawisko to dopiero u nas raczkuje, co nie znaczy, ze nie islnieje. Przeszukujac internet, stwierdziC mozna. ze najbardziej aktywni sa. polscy antytani Man- daryny czy zespotu Tokio Hotel, zakladajacy tora poSwiecone przedmiotowi swojej niecheel - nie- zbyt licznie odwiedzane. ale czesto zawieraja.ee amatorska. twdrczoSc. Fani i antytani to z cata. pewnoScia. kategorie odbiorcbw tunkcjonuja.ee na styku. ROznia. sie co prawda podejSciem do tekstu, ale laczy je ze soba. wiele wyzej wskazanych przeze mnie podo- biehstw w funkejonowaniu i podejmowanych aktywnoficiach. Zwiazki antyfanizmu z lanizmem stana. sie jeszcze wyraznieisze. kiedy przyjrzymy sie specyticznej kategorii antyfana - .antytana wewnqtrz tana". Pod powierzehnia. tandomu bardzo czesto kryje sie bowiem ukryta w nim i na pierwszy rzut oka niewidoczna spotecznofic" antytandomu. „Antyfan wewnqtrz fana" - wcielenie pierwsze Vivi Theodoropoulou w artykule Me Anti-Fan within Fan przedstawia niezwykle mteresujaca. odmienna. od innych kategorie antyfanow - takich, ktorych status wynika z taktu, ze sa, juz fana- mi jakiegos innego zjawiska. Za autorka. powiedzied mozna. ze opisuje ona .antyfanow wewnajrz fanow". Przedstawia sytuacje, w ktbrej uczestnictwo w jakiejs" spolecznosci lanow- SiudayPolski aniytan 37 skiej jest lednoczeSnie oznaka. przynaleznoSci do danego antylandomu. Theodoropoulou twier- dzi, ze najcz?$ciej dzieje si? tak wowczas, kiedy dwa obiekty uwagi tandw rywaiizuia. ze sobs, i, co wazne, stan taki nie podlega zadnej dyskusji. jest jednoznaczny dla kazdego, czesto usank- cjonowany tradycja.. Ten lyp antylandomu cechuje syluacja. gdzie niech?c do danego obiektu wynika z czci zywionej w stosunku do innego. Co warto podkresiic. najczesciej fan danego przedmiotu staje si? antytanem tego. ktbry w jakiS sposbb zagraza obiektowi uwielbienia. Bar- dzo wazne jesl. aby obydwa przedmioty. i ten ukochany, i znienawidzony. byty w jakims stop- niu rdwne i w ten sposbb szczegblnie sobie zagrazaja.ee (Theodoropoulou, 2007). Jak dowodzi autorka, istnienie tego rodzaju ..antyfana w fanie" wpisane jest w nature, publtkt sportowej. Wynika to z samej istoty sportu jako dziedziny polegajacej na nieustannej rywaliza- cji, nagradzaniu. strachu przed wlasna, porazka. i wygrana. kogos innego. Autorka pokazuje przy- klad tandw dwoch klubow pilki noznej - Panathinaikosu Ateny i Olympiakosu Pireus Obydwie druzyny konkurowaty ze soba, zazarcie juz od momentu powstania. a. co wazne. usankejono- wana w ten sposbb rywalizacja kontynuowana jest takze dzisiaj. podsycana dodatkowo faktem. ze sa. to dwie najbardziej utytulowane, zarbwno na arenie krajowej, jak i europejsklej, druzyny z greckiej ligi. Oczywiste jest, ze fani jednej sa. automatycznie antyfanami drugiej. W artykule opisana jest tego rodzaju. oparta na dwubiegunowej opozyeji. kategoria antylandomu. Autorka bardzo ciekawie przedstawia wpisana. w owa. opozycj? konstrukeje tozsamosci oraz poczucie wspolnoty z innymi (Theodoropoulou. 2007). Wspotzawodnictwo dwoch druzyn sportowych, gdzie kazda ma swoich fanOw be.da.cych jed- noczesnie antyfanami drugiej. jest w pitce noznej czyms powszechnym. W Hiszpanii elektryzuja. kibicbw mecze pomi?dzy Realem Madryt a FC Barcelona. W Anglii za pilkarski klasyk uznaje si? spotkanie pomiedzy Manchesterem United i Liverpoolem, w Szkocji wielkich emocji dostarcza gra Uelticu z Glasgow Rangers. Antytanizm oparty na binarnej opozyeji dwoch klub6w sportowych wyst?puie i powszechny jest takze w Polsce. Najtepszym przykladem jest chyba rywalizacja dwoch druzyn z Krakowa. Jej moment kuiminacyjny to nazywane swi?ta. wojna. derby Krakowa. czyli mecz Wisty Krakow z Cracovia.. Zmobilizowani z tej okazji lani jednej druzyny sa. jednocze- snie antyfanami drugiej. Ciekawie o tym wydarzeniu, majgeym oczywiScie nie tylko sportowy wy- miar, pisze ..Polityka" (Kolodziejczyk, 2006). Oto kilka cytatbw: ,j?zykiem swiejej wojny jest bluzg. Na pojednanie kibicbw Wisty i Cracovii po Smierci Jana Pawla II - dzis mbwi sie pojebanie. Poda- II sobie re.ee. a potem bili si? na ulicach": .honor walczacego w swietei wojnie kibica pozwala na ciecie wroga nozem jedynie w poSladki. nogi i ramiona", .noca. w ogami?tym swi?ta. wojna. rrue- scie na scianach blokow zaznacza sie sprejem, ktbrzy kibice sa. Pany, a ktorzy to Kurwy Nast?pnej nocy Kurwy zamieniaja. si? miejscami z Panami, zmieniaja. sie strefy wptywbw" Tego rodzaiu sporio- we antyfandomy sa. w Polsce czyms powszechnym - oprbcz lanbw dwoch wspomnianych druzyn kra- kowskich, niemal rOwnie zaciekle zwalczaja. sie kibice na przyktad Lechii Gdartsk i Arki Gdynia czy Le- gii i Polonii Warszawa. Wyrbzniony przez Theodoropoulou .antylan wewnqtrz lana" jest wedlug niej zjawiskiem charakterystycznym tylko dla sfery fandombw sportowych. Istnienie tego typu antylanbw jest jej zdaniem czyms normalnym ze wzgl?du na charakterystyczna. dla sportu konkurencj? i rywa- lizacja Autorka twierdzi, ze na przyklad w sferze telewizji czy muzyki tego rodzaju antytanizm nie wyst?puje. Konkurencja jest w nich bowiem malo widoczna. nie bezposrednia, a bycie fa- nem jednego przedmiotu nie wyklucza bycia fanem innego (Theodoropoulou. 2007: 318). Wedlug mnie autorka pomylita si? w ocenie antyfandomdw wyste.puja.cych w innych niz sport sferach Antytana wyroslego z lana spotkac mozemy. jeSli przyjrzymy si? produktom i tekstom z catego niemal spektrum popkultury. Oczywiscie antagonizm mi?dzy fanami roznych 38 Kullura Poputarna 3 (21)/ 2008 klubdw pitkarskich jest ze wzgedu na swoja. brutalnoSc bardzc skrajny i tym rdzni si? od tego wysKfpumcego gUzie indziej. Nie zmienia to jednak laktu. ze przykladow mniej zacietej rywali- zacji podar: mozna bardzo wide Powszechna jest wiedza o niecreti fanbw Star Wars i Star Treka. Na Zachodzie fenomen swoistej konkurencji tych dwbch spoie;zno$ci fanowskich zostal dose dobrze opisany chociazby przez Willa Brookera (Brooker, 2002). I choc czesto przyjmuje ona lormy jedynie zartobliwych sporbw i dokuczania sobie, to jednak z cala. pewnoscia. wyst^puje - takze miedzy lanami polsklrri. Wystarczy przejrzec lora intenetowe obydwu polskich fando- mow, aby si? o tym przekonad. Fani Star Wars bardzo czesto ukazuja. si? na nich jako antyfani Star Treka, dowodza., dlaczego bardziej od tego ostatniego wola. Gwiezdna Sage czy przesciga- ja sie w zartach i docinkach skierowanych wobec Trekkies (fani Star Trek). Ci ostatni z kolei na swoi forach zachowuja. sie podobnie w stosunku do swoich oponentbw. Nie zapomne. swojego pizerazenia. kiedy podczas jednego z konwentdw fantS3t6w, w ktbrym uczcstniczytcm jako widz. przyznalem sie; przy gnpie czlonkbw jednego z fanklubbw Gwiezdnych Wojen, ze cze.- scie| ogladam Star Treka. Dopisro po chwili zorientowatem sie. ze stowa, Wore wypowiedzial je- den z klubowicz6w do pozostatych - .zamknij drzwi, bo b^dziemy bili" - to zart. Moherowe berety kontra wyksztatciuchy to kolejna dwubiec.unowa opozycja fandw i antyfa- nOw. Zwolennicy przykladowo Szkta kontaktowego uwazani moga, bye za antylan6w Radia Mary- ja kierowanego przez Tadeusza Rydzyka. Sluchacze tej rozgtosni odwrotnie - z calq pewnoscia uznac mozna ten za antyfanbw programu prowadzonego przez Grzegorza Miecugowa i Tomasza Sianeckiego. a nawet za anty1an6w catej stacji TVN. Przedstawi:iele Kosciota i gorliwi wyznawcy to zreszta, czejsto przeciwnicy riznorodnych teksow popkulturowych oskarzanych o niemoralnoS( i wywieranie ztego wptywu. ozczcgdlnic na mtodych ludzi. Dote glofeno byto o przypadku Har- ry'ego Pottera. ktbrego niektbre Srodowiska koscielne posadzary o szerzenie satanizmu. okufty- zmu i zainteresowania magia. Podobnie z /Cot/em Leonarda da Vinci oskarzanego o szerzenie he- rezji. Zastanawiac si? mozna, czy przedstawicieli duchowienstwa i wiernych sprzeciwiajacych sie jakims* tekstom nazwac mozna antyfanami, a jeSli tak, to wykazac z kolei, czego sa, fanami. ..Antyfanbw wyroslych z lanbw" spotkaC mozna takze wsrod wielbicieli muzyki. Z duzym prawdopodobienstwem wnioskowac mozna, ze (an metalu betdzie jednoczeSnie antyfanem mu- zyki elektronicznej. fan muzyki powaznej antyfanem disco polo, opozyeje te mozna zreszta. mnozyc. W ich wykryciu pomOc moze to, ze konsumpeja daiego typu muzyki to bardzo cze- sto element jakiejS subkuttury mlodziezowej. John Storey, piszqc o powiazaniu tych ostatnich z muzykq popularnq zauwaia ie „subkutturowe wykorzystani? muzyki to prawdopodobnie naj- bardziej aktywny rodzaj odbicru muzyki. Muzyka to jeden ze Srodkbw, za pomocg kt6rego sub- kultura wyrabia swa. tozsamcsc oraz kulturowo odtwarza sieoie" (Storey, 2003: 96). Staje si? ona wielokrotnie cz§Scia. ideologii subkultury, a dany jej lyp scisle zwiazany jest z konkretnq podkultura.. Jej czlonkowie topo prostu fani danego typu muzyki, a antyfani muzyki odmiennej, tej ktOra sluchana jest przez czlonkbw innych grup mlodziezowych. Subkultury nazwane moga. byC zatem fandomami danego rodzaju muzyki i jednoczeSnie antyfandomami innych. „Antyfan wewnqtrz fana" - wcielenie drugie Picrwsi zachodni badaczc fandomow, tacy jak chociazby Caniiie Bacon-Smith (zob. Enterpris- ing Women) czy wielokrotnie juz wspominany, uwazany za ojca badan nad kuttura. tandw, Henry Jenkins, podkreslali. ze fani stanowia. jednolite i spojne spoleczno&ci, w ktbrych nie wystypuia. podzialy na jakiekolwiek podgrupy i frakeje (Johnson. 2007:285). W pierwszej swojej ksiazce Textual Poachers Jenkins pisal. ze wSrbd lanbw moga. wystepowac pewne kontlikty i spory od- Siuda/Polski aniytan 39 noSnie do wielbionego tekstu. wynikajace z pasji, z jaka. do niego podchodza.. Nie skupit si? jed- nak na dogt?bnym zbadaniu owych rdznic w pogladach, odchodzit od ich eksponowania. pod- kresiajac raczej spojnost oraz zdolnosc (an6w do konsensusu. Dowodzit. ze wszelkie konflikty zachodza. we wspdlnie podzielanei ramie odniesieii. kt6rq stanowi dany tekst. a ktbra lagodzi wszelkie podziaty (Jenkins. 1992: 130-137). W pdzniejszych dzietach Jenkins przyznal. ze pterwotnie ukazat opisywane fandomy jako zbyt sp6jne, choc w rzeczywistosci nie sa, one lak homogeniczne jak sie. wydaje - powszechne sa. w nich podziaty i nierdwnosci. Udowodnili to takze inni badacze, wykazujac, ze fandomy to miejsca o mocno rozbudowanej hierarchii. a co wi?cej, cz?sto zachodzi w nich proces spotecznego wykluczenia. zatem miejscami konflik- togennymi. Wciaz jednak nie doczekato si? to zbyt dokladnego opisu, a wewn?trzne antagoni- zmy wyst?pujace w tandomach trakiowane sq jako chwilowe odchylenia r6wnowagi od po- wszechne] spojnosci i bezkonfliktowosci (Johnson, 2007; 285-286). Choc warto zastanowic si? nad Irwaloscia. wewn?trznych napi?C i ich przebiegu, to wymagaja. one przede wszystkim dokladniejszej analizy, szczegdlnie jesli wezmie si? pod uwag? ich ogromne zna- czenie dla powstania specyticznej kategoni antylandw. Chodzi tu o wyroznionego juz w tekscie „an- tyfana wewnatrz lana", lea w znaczeniu innym niz opisywane poprzednio. 0 ile wczesniei mowa by- to o tym. ze bycie lanem jafoegos obiektu determmuje bycte antytanem innego. o tyle teraz chodzi o to. ze batdzo cz?sto lan danego przedmiotu paradoksalnie jest jednoczesnie jego antyfanem. Zwiazane jest to wlasnie z powszechnq w spotecznosciach tanowskich niespojnoscia. i kon- lliktami wynikajacymi z odmiennej intetpretacji czy rdznego podejscia do danego tekstu. To, co (ednych zachwyca, innych popchnaC moze do antyfanizmu. Niech?c wywolaC moze twdrca (na przyklad rezyser ba.dz aktor), postac. ktdras z kreacji z uniwersum danego produktu. Najcz?sciej wynika ona z przekonania. ze jakas cz?sc danego tekstu jest szkodliwa dla catosci Przyktaddw znaiezc mozna Darazo duzo. Derek Johnson pisze o podzielonych fanach serialu Buffy the Vam- pire Slayer. Glbwna. osia. kontliktu w ich przypadku jest szdsty sezon tego telewizyjnego show, ktdry u jednych wywotal zachwyt, a przez innych uznany zostal za najgorszy w historii (John- son, 2007: 287-291). Powszechnie wiadomo o niech?ci cz?sci tandw Star Wars do trzech naj- nowszych epizodrjw Gwiezdnych Wojen. B?dac ich fanami, sa. iednoczesnie antylanami najnow- szych produktbw z kr?gu Star Wars. W landomie istnieie ponadto duzych rozmiarbw frakcja. M6ra zywi szczegblng niech?c do jednej z postaci - Jar Jar Binksa (angielskoj?zyczni tani zalo- zyli nawet stron? o znaczaco brzmiacej nazwie - www. jarjarbinksmustdie.com). Te wewn?trz- ne podziaty islnieja. takze wsrdd polskich fanbw Star Wars, co widac, jesli przyjrzec si? ich dzia- lalnosci sieciowej. Zazarte dyskusje. jak i amatorska twdrczoSc. majaca demonstrowac" niech?c do danej cz?sci tekstu, sa. czyms powszechnym. Podobnie z polskimi fanami Star Treka. z ktb- rych cz?sc krytykuje najnowszy serial Enterprise. Fani Harry ego Pottera cz?sto sa. antylanami aktorow. grajacych w lilmach traktujacych o przygodach nastoletniego czarodzieia. Przyktady mozna zreszta. mnozyC. ukazujac rozne (andomy lunkcjonuja.ce w naszym kraju. Dowodza. one. ze na pewno nie sa. to spolecznosci spbjne, wolne od antagonizm6w i podzia!6w. Tego rodzaju wewn?trzne napi?cia maja. szczegdlna. wag? w powstaniu specyficznej kategorii antylana - .an- tytana wewnatiz lana". Na koniec jeszcze raz nalezy przywolaC slowa Wieslawa Godzica o nadchodzacym dojrza- rym etapie polskiego lanizmu i jeszcze raz podkreslic. ze rozwojowi tego zjawiska towarzyszy powstanie antylanizmu. Choc zjawisko owo staje si? widoczne, to na pewno znajduje si? do- piero we wczesnych tazach swojego rozwoju, na pewno tez osiqgnie swoja. dojrzalosc wraz z lanizmem. Z cala. pewnoscia. warto si? nim zajaC, gdyz zrozumienie antyfandw pozwoli nie tyi- ko poznac odmienna.. specylicznq kategori? odbiorcdw popkultury, ale i pogl?bi nasze poj?cie 40 Kuttura Popularna 3 (21)/ 2008 na temat funkcjonowania spolecznosci tanowskich. Fani i antyfani to odbiorcy bardzo cz^sto niezwykle podobni, a co wiecej, antyfan cz?sto wywodzi sie. z lana i to w dwojakim sensie. Podac" nalezy ieszcze jeden wazny powbd. dla ktdrego zwrociC powinnismy na antylan6w szczegolna. uwage. unikaja,c tym samym bledu obserwatorow amerykariskich z pocza.tkOw badari tandombw. Nastepujaca dzis zmiana kuttury odbioru medidw czyni spolecznoSci tanowskie wazna. kategoria. konsumentbw produktbw popkutturowych. Bozyszcze amerykartskich badari nad kultura, tanOw - Henry Jenkins mOwi o rozwoju kultury konwergencji, w ktbrej lani to kategoria odbiorcOw niezwykle wazna z marketingowego punktu widzenia. ZaryzykowaC mozna stwierdzenie, ze spo- lecznosci tanowskie staja. si? awangarda. konsumentbw mediOw - takze w Polsce. Podobnie mo- ze bye z antyfanami, ktorzy poprzez wyrazane niezadowolenie i niechrjC moga. bye" szczegblnie cen- nymi informatorami o oczekiwaniach i wartosciach wspdlczesnych odbiorc6w kuttury populamej. Tekst nagrodzony drugq nagrodq w konkursie ..Kuttura popularna w Polsce" BIBLIOGRAFIA Brooker. W. (2002) Using the Force: creativity, community, and Star Wais tans New York: The Conlmuum international PuWishing Group Inc. Godztc. W. (2001). Rozumiet telewizje. Krakow: Rabid. Gray. J. (2003). New Audiences, New Textualities: Anti-Fans and Non-tans. .International Journal ot Cultu- ral Studies', 6(1). s. 64-81. Gray. J. (2005). Antitandom and the Moral Text- Television Withoout Pity and Textual Dislike. .American Be haviotal Scientist". 48. s. 840-858. Jenkins. H. (1992). Textual Poachers. Television Fans & Participatory Culture. New York and London: Ro- utledge Jenkins. H. (2007) Kultura konwergencji Iderienie starych i nowych medidw. Warszawa; Wydawnlctwa Akademickie i Protesionalne. Johnson, D. (2007). Fan-tagonism. Factions, Institutions, and Constitutive Hegemonies ot Fandom, [w:| J. Gray. C. Sandvoss i C.L Harrington (red ). Fandom. Identities and Communities in a Mediated World. New York and London: New York University Press. Kolodziejczyk. M (2006). Swiety Marcin od WisiakOw. .Polityka'. 12 (2547). s. 32-34. Levy, S.. Stone. B (2006) Zywy Internet .Newsweek'. 23.04.2006. s 6-63. Mis. B. (2006) Wtadza myszki .Pohtyka". 14 (2549). s. 86-67. Storey, J. (2003). Studia kulturowe i badama kultury populamej. KrakOw: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja- giellonskiego. Thoodoropoulou. V. (2007). The Anti-Fan within the Fan. Awe and Envy in Sport Fandom, [w:) J. Gray, C. Sandvoss i C.L. Harrington (red.). Fandom. Identities and Communities in a Mediated World. New York and London: New York University Press Piotr Siuda - socjolog. doktorant Zakladu Badari Kultury Instytutu Socjologii Uniwersytetu Mi- kotaja Kopernika w Toruniu oraz asystent w Wyzszej Szkole Gospodarki w Bydgoszczy Absol- went Wydziatu Nauk Spotecznych Uniwersytetu Gdariskiego (2006). W latach 2005-2006 pre- zes Mie,dzywydziaiowego Studenckiego Kota Naukowego .Czlowiek i Nowe Media"